SVEDOČANSTVO O JEDNOM VREMENU: Uspon i tragovi raščanskih porodica Kursulić i Šarković

Nedavno završeni istraživački projekat o porodičnim fondovima Kursulića i Šarkovića, koji su sproveli Danijela Matović i Aleksandar Berežnov, otvorio je vrata ka zaboravljenom svetu predratne Raške. Kroz svedočenja istoričara Vladana Virijevića i bivšeg urednika Centra za kulturu Gradac Milojka Milićevića, dobijamo sliku o ljudima koji nisu bili samo bogati trgovci, već istinski modernizatori koji su jednu konzervativnu sredinu uveli u duh novog vremena.

Raška je do 1912. godine bila tek malo pogranično mesto prema Osmanlijskoj imperiji, čiji se život zasnivao na prekograničnoj trgovini i ugostiteljstvu. Međutim, period između dva svetska rata donosi potpunu transformaciju fizionomije varoši na ušću Raške u Ibar.

Glavni akteri te promene bili su upravo Kursulići i Šarkovići, porodice koje su, prema rečima Vladana Virijevića, utisnule snažan pečat na ekonomski, društveni i politički plan Raške.

„Bez njihovog uticaja, Raška bi mnogo sporije izašla iz okvira jedne tipične balkanske kasabe“, dodaje on.

Vizionari koji su doneli svetlost i industriju

Virijević ističe da su ovi preduzimljivi ljudi razumeli duh vremena i, zagledani u srednjoevropske vrednosti, odlučili da svoj kapital investiraju u progres zajednice.

„Oni nisu ulagali samo u sopstveni profit, već u infrastrukturu i razvoj čitavog mesta“, naglašava Virijević.

Jedan od najznačajnijih modernizacijskih iskoraka bila je potpuna elektrifikacija Raške 1931. godine, koju je sprovela „Studenička banka“. Upravo su Kursulići i Šarkovići imali odlučujući udeo u kapitalu ove banke, čime su doneli svetlost u raščanske ulice i napravili definitivan otklon od nasleđa 19. veka.

Ovaj ekonomski uzlet pratio je i arhitektonski razvoj. Kursulići su gradu ostavili neke od najreprezentativnijih objekata – današnju zgradu Opštine i zgradu Centra za kulturu „Gradac“.

Njihovi industrijski kapaciteti, poput parnih strugara, postali su nukleus oko kojeg se grad širio.

Virijević naglašava da ovi pogoni nisu bili samo izvor profita, već magnet za stanovništvo, što potvrđuju popisi iz 1921. i 1931. godine koji beleže značajan priliv ljudi privučenih poslom u drvoprerađivačkoj industriji.

„Industrija drveta bila je kičma razvoja Raške u tom periodu“, dodaje on.

Duh građanske Raške: Od knjižara do fudbala

Vizionarski duh ovih porodica prelio se i na kulturni život. Dok je Tihomir Šarković u malenoj Raški držao knjižarsku radnju, omogućavajući sugrađanima direktan pristup knjigama, Ratko Kursulić je sa studija u Beču 1929. godine doneo prvu fudbalsku loptu.

„To nije bio samo sportski rekvizit, već simbol jednog novog načina života koji dolazi u varoš“, primećuje Virijević.

To je bio temelj za osnivanje klubova „Građanski“ i „Studenica“, a utakmice su se igrale na istom onom mestu gde se i danas nalazi igralište kluba „Bane“.

Doprinos zajednici nije bio uvek vezan za biznis ili sport.

Milojko Milićević, koji je još devedesetih godina učestvovao u prikupljanju istorijske građe, podseća na čin Venijamina Šarkovića koji je ličnim sredstvima podigao česmu na Đumruku.

„To je bio gest koji govori o svesti tih ljudi da bogatstvo ima smisla samo ako se deli sa zajednicom“, ističe Milićević.

U vremenu kada varoš nije imala vodovod, Šarković je uspeo da dobije dozvolu čak i od turskih vlasti da na tadašnjem izvoru obezbedi vodu za sve meštane.

Politička snaga i tragičan kraj jedne epohe

Ekonomska moć Kursulića i Šarkovića prirodno ih je vodila u političke vode Kraljevine Jugoslavije. Velimir Kursulić je biran za narodnog poslanika 1935. i 1939. godine, dok je Tihomir Šarković bio poslanik u susednim srezovima.

Virijević napominje da su te veze koristili kako bi dodatno unapredili privredu svog kraja.

„Njihovo političko delovanje bilo je u funkciji lokalnog razvoja, što danas retko viđamo“, dodaje on.

Međutim, dolazak novog sistema nakon 1945. godine doneo je tragičan preokret.

Pod optužbom novih vlasti, likvidirani su Velimir Kursulić, Tihomir Šarković i njegov sin Božidar, dok je njihova celokupna imovina nacionalizovana. Porodice su preko noći ostale bez čitavog imetka, a njihovo decenijama sticano materijalno i građansko dostojanstvo bilo je zbrisano.

Virijević dodaje da, iako je proces restitucije i danas aktuelan, njihovi materijalni tragovi ostaju kao simbol predratnog procvata kojim se Raška i danas ponosi.

„To je bio nagli i brutalan prekid jednog građanskog kontinuiteta“, zaključuje on.

Misija čuvanja sećanja: Apel Milojka Milićevića

Iako su fizički tragovi njihovog rada, poput vila i fabrika, vidljivi, dokumentarna građa je često ostajala van domašaja javnosti. Upravo zato je istraživački rad Danijele Matović i Aleksandra Berežnova, sproveden u saradnji sa Istorijskim arhivom Kraljevo i uz podršku Ministarstva kulture, od presudnog značaja.

Milojko Milićević posebno ističe značaj legata profesora Tihomira D. Đorđevića, koji je decenijama marljivo prikupljao etnološku i istorijsku građu.

„Takvi ljudi su sačuvali ono što bi inače nepovratno nestalo“, naglašava Milićević.

Ipak, on upozorava da se vredni fondovi, poput profesorove privatne biblioteke od preko 400 naslova, i dalje nalaze u kućama, van institucija.

Njegov apel raščanskim porodicama ostaje kao ključna poruka: stara dokumenta, pisma i fotografije nisu samo privatna uspomena, već deo identiteta čitavog grada.

„Ako ostanu zatvoreni u fiokama, oni su izgubljeni za istoriju“, upozorava Milićević.

Predajom takve građe Arhivu ili Centru za kulturu „Gradac“, dokumentacija će biti najbolje sačuvana, a istoričarima će se omogućiti da nastave sa sklapanjem mozaika o ljudima koji su od Raške napravili moderan grad.